X
تبلیغات
مقالات
نحوه نگارش گزارش کارشناسی

مقام قضائی به استناد نظر کارشناسی ما حکم میدهد و انتظار دارد که  نظر  کارشناس جامع و کامل و مستدل و صحیح باشد تا بر اساس آن بتواند حکم عادلانه دهد . سعی کنیم بازوئی قوی و مطمئن برای قاضی باشیم . یک نظریه کارشناسی کامل چه ویژگی هائی دارد و به چه نحو باید تنظیم شود ؟ در این مطلب سعی شده در حد توان و آگاهی و تجربه خود آنچه را كه تا کنون دریافته ام در اختیار عزیزان کارشناس خصوصا کسانی که جدیدا کارشناس شده اند و کارآموزان محترم قرار دهم .از همکاران خودم تقاضا دارم کمک کنند تا اگر مطلبی جا مانده یا ناقص است به اطلاع اینجانب برسانند تا نظراتشان در تکمیل این مطلب مورد استفاده قرار گیرد .

 نظرات کارشناسی الزاما باید در سربرگ های چاپی کارشناس باشد . نام و نام خانوادگی کامل-رشته کارشناسی - شماره پروانه  مواردی است که باید در سربرگ وجود داشته باشد . ذکر صلاحیت های کارشناسی و مدارک تحصیلی کارشناس در سربرگ ضرورتی ندارد

در پائین  اوراق سربرگ کارشناسي نیز  باید مشخصاتی مثل : آدرس کامل پستی - شماره های تلفن همراه و ثابت - آدرس پست الکترونیک - آدرس وبلاگ ( در صورت وجود ) درج گردد

نظرات کارشناسی هیئتی نیز حتی الامکان در سربرگهای مخصوص هیئت های کارشناسی باشد و از درج نظریه در کاغذ عادی بدون سربرگ هیئتی خودداری شود

کلیه سربرگ های کارشناسی اعم از انفرادی یا هیئتی باید آراسته به آرم کانون کارشناسان رسمی دادگستری ( با قید استان مربوطه ) باشد

هر کارشناس باید  دفتر اندیکاتور برای درج مکاتبات وارده و صادره  خود داشته باشد

نظریه کارشناسی باید شماره و تاریخ و پیوست ( در صورت لزوم داشته باشد)

در نظرات کارشناسی بیش از یک صفحه   ،  شماره  ترتیب صفحات در پائين يا بالاي صفحه حتما درج گردد .

 نظرات کارشناسی تایپی باشد و کارشناسان محترمی که هنوز خود را به ابزار و ادوات نگارش و تایپ کامپیوتری مجهز نکرده اند زودتر اقدام کنند .  تایپی بودن متن با استفاده از فونت های مناسب با فاصله گذاری های لازم  از اطراف کاغذ و رعایت سایز فونت مورد استفاده و در مجموع  زیبایی و شکیل بودن و آراستگی  فرم نظریه کارشناسی.... می تواند تاثیرات مثبت در خواننده ایجاد کند و این امر  خود بخود تبلیغی برای کارشناس محسوب می شود

در عنوان نظریه کارشناسی باید  نام دادگاه یا شورای حل اختلاف یا اداره یا شرکت و یا شخص حقیقی یا حقوقی که نظریه کارشناسی خود را خطاب به او می نویسید به طور کامل و صحیح درج شود .

مثال : 

 ریاست محترم شعبه  ... دادگاه عمومی شهرستان ....

شورای محترم حل اختلاف حوزه ... شهرستان ....

ریاست محترم دایره حقوقی اداره .....

مدیریت محترم عامل شرکت ....

جناب آقای .....

 همچنین متن نظریه درج عنوان بدون عبارات احترام آمیز دور از فرهنگ اصیل ایرانی است بطور کلی ادبیات بکاررفته در عنوان نظریه کارشناسی عباراتی توام با احترام باشد .

درج عبارت " سلام علیکم "  یا  "  با سلام و احترام "

 یا " با تقدیم درود و احترام " در صدر نظریه

کار  کارشناس ارائه نظریه کارشناسی است و آنچه می نویسد و به دادگاه یا ....  ارائه میدهد  نظریه کارشناسی است نه 

 گزارش کارشناسی .  عبارت گزارش کارشناسی  چندان با ماهیت وظیفه کارشناسی همخوانی ندارد . گزارش نویسی کار کارشناس نیست  . حتی اگر لازم باشد مقدماتی و شرحی از پرونده و اقدامات نوشته شود در واقع جزئی از نظریه کارشناسی یا مقدمه نظریه کارشناسی است و نمی شود نام گزارش بر آن نهاد.

چند عبارت پیشنهادی برای شروع نظریه :( بستگی به نوع مخاطب)

باتقدیم احترام بازگشت به امر کارشناسی محوله  ( به اینجانب  یا  به این هیئت ) در پرونده کلاسه

احتراما در اجرای امر کارشناسی ارجاع شده  ( به اینجانب یا به این هیئت ) در پرونده کلاسه

با احترام بنا به درخواست کتبی شما

با تقدیم احترام بازگشت به نامه شماره ... مورخه ... آن شرکت در مورد 

عبارت بکاررفته در شروع نظریه بسته به شم ادبی کارشناس می تواند از تنوع بسیاری برخوردار باشد

پس از عبارت ابتدائی نظریه آنچه ضرورت دارد در پاراگراف اولیه نظریه کارشناسی  آورده شود عبارتند از :  شماره کلاسه پرونده بطور صحیح و کامل  - موضوع کارشناسی بطور خیلی مختصر  -  نام طرفین حاضر دردادگاه  -  مشخصات ثبتی و سندی محل مورد نظر    -  تاریخ دادگاه  -  تاریخ  بازدید

مثال در مورد پرونده های اختلافی اراضی ملی

 

احتراما در اجرای امر کارشناسی پرونده کلاسه ....... در خصوص  اختلاف بین اداره منابع طبیعی ... و آقای ... در مورد قسمتی از اراضی

 پلاک .. فرعی از ... اصلی بخش ..  در  اراضی   موسوم به ....شهرستان ... به مساحت ...( هکتار  یا مترمربع ) به استحضار میرسد که پس

از حضور در دادگاه در تاریخ ..... و اطلاع از مفاد پرونده و قرار کارشناسی دادگاه محترم  طبق هماهنگی قبلی در تاریخ .....در حضور ..... 

از محل ارائه شده توسط ..... بازدید نموده و  ضمن معاینه فنی زمین و تطبیق مدارک و نقشه ارائه شده در طبیعت و شنیدن اظهارات و

دریافت مدارک و مستندات طرفین متعاقبا بررسی های لازم در مورد سوابق امر و جهات فنی موضوع انجام شد و نتیجه بررسی

و نظریه کارشناسی  طبق قرار صادره دادگاه محترم به شرح ذیل به استحضار میرسد

مثال در مورد پرونده های ارزیابی اراضی :

با تقدیم احترام بازگشت به امر کارشناسی محوله در پرونده کلاسه ..... در خصوص ارزیابی یک قطعه زمین مزروعی

یا باغ و یا تاسیسات کشاورزی   و یا  .... حسب مورد   پلاک فرعی ..... از  پلاک   اصلی   ... بخش   ... در   اراضی   .....  واقع در 

آدرس ....... مالکیت ..... به مساحت .... به استحضار میرسد که پس از حضور در دادگاه در تاریخ .... در حضور ......

در تاریخ ...... از محل ارائه شده توسط  .... بازدید نموده و ضمن مطابقت مشخصات سند ثبتی شماره .....  با ملک ارائه شده  ، 

بررسی لازم در مورد وضعیت و کیفیت ملک مذکور انجام و نتیجه بررسی و نظریه کارشناسی  طبق قرار صادره دادگاه محترم به شرح ذیل تقدیم میگردد

درج نام افراد اصلي ذينفع در پرونده كه  در بازديد حاضر بوده اند  ضروري است .

 اطلاع از مفاد كامل قرار صادر دادگاه و توجه به همه نكات مندرج در آن  ضروري است . كارشناس بايد كليه مواردي كه در قرار دادگاه آمده در زمان

 بازديد و معاينه محل توجه نمايد و به دقت در هر مورد اطلاعات لازم را كسب نمايد تا در  موقع نگارش نظريه خود مواجه با نقص اطلاعات نگردد . به ياد داشته باشيم كه قضات از ما نظر كارشناسي كامل مي خواهند .

 شرح مختصر و در عين حال كاملي از مشاهداتي كه كارشناس در روز بازديد از محل مورد نظر داشته است . اين امر براي روشن تر شدن ذهنيت قاضي

نسبت به موضوع و اطمينان بيشتر نسبت به نظريه كارشناسي شما مهم است . به ياد داشته باشيم كه آنچه كه ديده ايم بدون كم و كاست بياوريم

 و از دخل و تصرف در واقعيات بپرهيزيم  شرحي از اقداماتي كه در روز معاينه محل و اجراي قرار انجام داده ايد

 .مثال : نقشه خواني ،تطبيق زمين باسند و نقشه   ، تعيين موقعيت يا مساحي زمين با جي پي اس  ،  ترسيم نقشه يا كروكي 

 معاينه اشجار و نوع محصول ، تهيه پروفيل خاك ، نمونه گيري از خاك و آب و ارسال به آزمايشگاه  ، عكس و فيلم كه از محل كارشناسي تهيه نموده ايد

 و ......لازم به ذکر است که نتایجی که از این اقدامات و بررسی های خود گرفته اید و تاثیری که  در رسیدن به نظر کارشناسی شما داشته اند باید

 در نظریه کارشناسی درج شوند و همه نتایج را  به نظریه کارشناسی خود پیوست نموده و به مرجع ارجاع دهنده   ارائه دهید .

 شرح مختصري از سابقه موضوع كارشناسي (  در صورت ضرورت ) اين مسئله در نظرات كارشناسي كارشناس اول ضروري است

ولي در هيئت هاي كارشناسي ضرورتي براي تكرار مطلب نيست . به ياد داشته باشيم كه قاضي بيش از هركس مشرف بر پرونده است

و تكرار مطالبي كه قاضي به خوبي از آنها آگاه است ضرورتي ندارد .

ذكر دلايل فني  ، مستندات و جهات و مباني كارشناسي و اينكه از چه راهي و بر اساس چه مباني به اين نظريه رسيده ايم  ضروري است

. هرچه مباني و دلايل قوي تري داشته باشيم هم به قاضي اطمينان بيشتري ميدهيم تا حكم عادلانه و صحيح بدهد و هم جلوي ايرادات

و بهانه هاي بعدي  طرفين را گرفته ايم تا موجب  اطاله  دادرسي نشود .

 ضمنا به اين ترتيب  به مرور زمان به عنوان يك كارشناس دقيق و مطمئن در دادگاهها مطرح مي شويم .

 نظريه كارشناسي بايد صريح و  صحيح و مستدل و روشن و بدون ابهام باشد .

عبارات دو پهلوئي مثل  :   به نظر ميرسد   -  اگر چنين شود  -  در صورتي كه  -  و...... نبايد در نظر كارشناسي ما جائي داشته باشد .

 به ياد داشته باشيم كه قاضي در قرار خود سوال صريحي را از ما پرسيده و جواب صريحي هم از ما مي خواهد .

بلاتكليف گذاشتن قاضي در بين دوراهي اصلا صحيح نيست و دور از شان كارشناسي است .

اگر چنانچه مدارك و اطلاعات براي نظريه صريح ناقص است قبلا بايد  آنها را از دادگاه بطور كتبي بخواهيم

و سپس اقدام به بررسي و ارائه نظريه كارشناسي خود بنمائيم

بر گرفته از نوشتهای سیدمحمد امیدخدا
+ نوشته شده در  سه شنبه 1390/07/05ساعت 9:18  توسط رضا اشکانی  | 

بسمه تعالی

گزارش کارشناسی

ويژگي هاي نظريه كارشناسي در قانون

 

    ۱-موجه: پسنديده ،  مقبول   ،   باقاعده ،   مطابق مقررات ( فرهنگ لغات فارسي )

 کارشناس در تدوين نظريه خود  توجه داشته باشد : 

  آنچه مينگارد از نظرکلي پسنديده ومقبول باشد  .  از پرداختن به مسائلي که  تأثيري درنتيجه گيري نهايي ندارد خود داري كند  .   گزارش خسته کننده وملال آوري را ارائه ندهد    .   اطاله کلام  نكند  و  خواننده را از درک مسائلي مهمي که در نظريه آمده است منحرف ننمايد   .    ترتيب و قاعده ومقررات فني وتخصصي مربوط به موردکارشناسي از ابتدا تا انتهاي گزارش مشهود باشد  .   دقت كند كه چه الفاظي دلالت بر چه معاني ميکند   .   بداند آنچه که مي نويسد  منطبق با کدام قاعده وقانون است   .    تمامي مطالب درج شده در گزارش به نوعي مرتبط با هم ومقررات موضوعه مربوطه باشد .   مسير گزارش به گونه اي باشد که هر چه به انتهاي گزارش نزديک ميشود  به نتيجه گيري نهايي مندرج در  قرار کارشناسي  نزديکتر شود  .  نظريه کارشناسي  دربرگيرنده کليه موارد مربوط به پرونده باشد از قبيل   :   کلاسه پرونده    ،  مرجع صادر کننده قرار، موضوع پرونده، نام اصحاب دعوي ، خلاصه اي از محتويات پرونده از ابتدا تا مرحله صدور قرار کارشناسي  ،خواسته مرجع صادر کننده قرار کارشناسي ، درج کليه اقدامات انجام شده در راستاي اجراي قرارکارشناسي ، مشخص بودن تاريخ دقيق  معاينات  وبازديد ها   ،  ذكر مدارک متخذه از طرفين  ،   درج اظهارات مسموع و مکتوب افراد   موثر  در  پرونده   ،  درج  مستندات و مدارك و ابزارها و  راهكارها  و همه  مواردي كه كارشناس براي رسيدن به نتيجه از آنها استفاده نموده  و...............نهايتا  اينكه رعايت نكات مهم فوق يك نظريه كارشناسي را موجه مي سازد . 

  ۲ -  صريح  :  خالص ،  محض  ،  ظاهر  ،  بي پرده وپوست کنده ،  لفظي که مقصود ازآن في نفسه روشن باشد.  ( فرهنگ لغات فارسي )

 مصلحت انديشي ويا عدم اشراف علمي وفني کارشناس نظريه کارشناسي  او را بر پايه اي سست ولرزان بنا خواهد نمود   .   ممكن است نظريه صريح وبي پرده  گرفتاريهاي گوناگوني را براي کارشناس به دنبال داشته باشد   ويا    کارشناس در بررسي موضوعي به اقناع وجدان  نرسد    ويا   نظريه کارشناسي اثرات عميق در  زندگي يکي از اصحاب دعوي بر جاي نهد  و يا   موارد   متعدد   ديگري  كه  شايد مانع از ارائه يک نظريه کارشناسي صريح وبي پرده گردد .  کارشناس نيز مثل ديگر انسانها در سيطره عواطف انساني و اشکال مختلف فشارهاي بيروني ودروني است بويژه اينکه ماهيت شغلي وي نيز اورا در جايگاهي قرار ميدهد که از بسياري ازواقعيت هاي پوشيده اي که براي بسياري از افراد جامعه محسوس وملموس نيست مطلع باشد   .     عليرغم  همه  اين  مسايل   قانون گذار  از  کارشناس مي خواهد كه  با ناديده انگاشتن همه  مشكلات  نظريه  اش داراي  صرا حت وبي پردگي وشفافيت  باشد  .هرچه گزارش از صراحت بيان کمتري برخوردار باشد زمينه را براي تفسير از سوي کساني که به دنبال بهره برداري خود ازنظريه کارشناس هستند مهياتر ميسازد .
   نتيجه گيري كارشناس با  واژه هائي مثل   :" اما "  و   "اگر "   و    "شايد"   و   "به نظر ميرسد"   و   "  درصورتي كه "    و  "  احتمال دارد  "    و  .......... عباراتي از اين دست ،  نظريه كارشناس را  ناصريح  و  غيرشفاف  مي سازد  و   نشان دهنده ضعف كارشناس است   .    به ياد داشته باشيم كه دادگاه براي رفع همين گونه ابهام ها است كه نياز به نظر كارشناس دارد   . ولي بايد  دانست كه به علت كامل نبودن مدارك يا فرضيات  يا  اطلاعات اوليه گاهي كارشناس به نتايج شفاف نميرسد  كه در اين صورت كارشناس بايد موضوع را با قاضي در ميان بگذارد و براي ادامه كار خود كسب تكليف نمايد و نهايتا با  دستور جديد قاضي به نظريه صريح دست يابد .      

 ۳ - مستدل  :   با دليل  ،  اثبات شده با دليل و برهان ( فرهنگ لغات فارسي )

 مستدل بودن نظريه کارشناس به آن غنا وقوت واقتدار و صلابت ميبخشد ،  هر نظريه کارشناسي که  استدلال قوي و برهاني روشن داشته باشد  وجاهت بيشتري دارد  و ديگران را براي رد نظريه نا توان تر ميسازد   .  دلايل بايد  بر  مبناي  امور  قطعي   باشد  تا  هم  به  قاضي  اقناع وجدان بدهد هم قابل دفاع براي خود كارشناس باشد   .   مستدل بودن نظريه  مستلزم آگاهي  و احاطه کارشناس از مسائل فني و حقوقي  مورد کارشناسي باشد    .  كارشناس بايد آگاهي هاي خود را همواره به روز نمايد  .  نظريه کارشناسي بدون استدلال  تضييع حقوق افراد  و اطاله دادرسي را در پي خواهد داشت    و در صورت ضعف در استدلال  دادگاه به ناچار پيگير  اخذ توضيح  است   .   اين خود بزرگترين انگيزه در مستدل نمودن نظريات کارشناسي خواهد بود   .   مراجع قضائي  ميان نظرياتي که از ضعف استدلال بر خوردارهستند ونظريات مستدل فرق گذاشته شده و كارشناس بداند  که بايد براي مطرح نمودن هرموضوعي در گزارش خود دليلي ونيز درصورت لزوم پاسخي مستدل داشته باشند .

برگرفته از مقاله آقاي غلامرضا بخارائي كارشناس محترم رسمي استان قزوين از سايت كانون كارشناسان رسمي  دادگستري استان قزوين و با تشكر از ايشان .

 و نوشته آقای سیدمحمد امیدخدادر وبلاگ خویش

+ نوشته شده در  چهارشنبه 1390/06/16ساعت 8:56  توسط رضا اشکانی  | 

بسمه تعالی

 ارث (با اصلاحات مطابق قانون جدید سال 1388)

مقدمه:

یکی از موضوعاتی که انسان را نسبت به سایر موجودات متمایز می سازد. به جای گذاشتن ارث برای خویشاوندان و بازماندگان است . میراث انسان ها هر چند شامل هر دو جنبه مادی و معنوی می باشد اما آنچه که با به زبان آوردن کلمه "ارث" در اذهان متبادر می گردد، جنبه مادی آن است. بی شک گرانبهاترین میراثی که انسان ها برای فرزندان و نسل پس از خود بر جای می گذارند، علوم و تجربیات آنهاست. با این وجود چه بسیارند خانواده هایی که بر سر تقسیم مال و ثروت پدران خود دچار اختلاف شدید می شوند که برخی اوقات موجب خسارت های جبران ناپذیر می شود. این امر قانونگذاران تمام کشورها را بر آن داشته است تا در مورد ارث و نحوه تقسیم آن در بین بازماندگان قوانین و مقرراتی وضع نمایند و دستگا ه های قضایی را موظف گردانند تا بر حسن اجرای این مقررات نظارت داشته باشند و در موارد اختلاف نسبت به رفع آن اقدام نمایند. بدیهی است کشور ما نیز از این قاعده مستثنی نیست و در قانون مدنی برای این موضوع تدابیری اندیشیده شده است که در این مقوله به آنها خواهیم پرداخت.

ارث در لغت به معنی مالی است که از متوفّی باقی می ماند و در اصطلاح انتقال دارایی شخص متوفّی  به بازماندگان می باشد که این امر بدون اراده متوفّی و بازماندگان او صورت می گیرد.                                                                                                                             

برخی اصطلاحات حقوقی:

 متوفّی: کسی که فوت کرده است.

 ترکه: مالی که از متوفّی باقی می ماند.

وارث: شخصی که از متوفی ارث می برد.

 خویشاوندی نَسَبی: عبارت است از وابستگی شخصی به شخص دیگر از طریق ولادت چه مستقیم باشد مانند رابطه پسر و پدر و چه با واسطه مانند دو برادر که به واسطه پدر با یکدیگر خویشاند هستند.

 خویشاوندی سَبَبی: عبارت است از خویشاوندی بین دو نفر که در اثر ازدواج به وجود می آید مثل رابطه زن و شوهر، داماد با مادر همسر یا خواهر زن.

 لعان: در لغت به معنی یکدیگر را لعنت کردن است. لعان یک اصطلاح فقهی است بدین صورت که چون مرد یا زنی یکدیگر را به زنا نسبت دهند آن زن یا مرد همیشه بر یکدیگر حرام می شوند.

کافر: در شرع به کسی گفته می شود که به یگانگی خدا یا نبوت نبی اکرم (ص) و یا یکی از ضروریات دین اسلام مانند حرمت نوشیدن مشروبات الکلی یا زنا و ... معتقد نباشد.

 وصیت: سفارش کسی به یک یا چند تن مبنی بر اجرای اعمال و دخل و تصرف در اموال وی پس از مرگ او. وصیت بر دو نوع می باشد یا تملیکی است یا عهدی.

در وصیت تملیکی متوفّی در زمان حیات خود مال یا منفعتی از مال خود را برای زمان بعد از فوتش به صورت مجانی به دیگری می دهد. در وصیت عهدی شخص یک یا چند نفر را برای انجام امر یا اموری مامور می کند. در وصیت عهدی در واقع شخص برای زمان فوت خود به دیگری نمایندگی می دهد تا اعمالی را بعد از مرگ وی از طرف او به جای آورد.

شرایط لازم برای انتقال ارث:

برای آن که مالی از طریق ارث از کسی به دیگری منتقل شود، وجود بعضی شرایط لازم است که عبارتند از:

از متوفّی مالی به جا مانده باشد .1

2. باید بین مورث و وارث رابطه خویشاوندی وجود داشته باشد. این قرابت یا خویشاوندی ممکن است سَبَبی یا نَسَبی باشد. در رابطه نسبی ارث به وراث تعلق می گیرد. در رابطه سببی، زوجیت دائم موجب ارث می شود اما توارث تنها بین زوجین برقرار می شود و خویشاوندان یکی از آن دو از دیگری ارث نمی برد برای مثال مادر و پدر و برادران شوهر وارث همسر او نمی شوند.

از شرایط دیگر ارث آن است که مورث فوت کرده باشد و وارث نیز در زمان مرگ او زنده باشد.3

مادر است به شرط آن که زنده متولد شود، از مورث خود ارث خواهد برد جنینی که در شکم.4

وارث مسلمان از مورث کافر ارث می برد ولی کافر از مسلمان ارث نمی برد.5

موانع انتقال ارث:

 از اموری که مانع ارث بردن می شود قتل است. اگر کسی مورث خود را به طور عمدی بکشد از ارث محروم می شود.

مورث مسلمان از کافر ارث می برد ولی کافر از مسلمان ارث نمی برد

 در لعان زن و شوهر از یکدیگر ارث نمی برند. فرزندی هم که مورد نفی و لعان پدر خود واقع شده از او ارث نمی برد. در این حالت پدر، فرزندی را که در زمان زوجیت با همسرش به دنیا آمده از خود نفی می کند و او را فرزند خود نمی داند و تحت شرایطی شرعی مراسم لعان نیز برگزار می شود در نتیجه رابطه وراث بین فرزند و پدر به وجود نخواهد آمد.

فرزند نامشروع نیز از پدر و مادر و اقدام آنان ارث نمی برد.

سهم طبقات مختلف وراث و نحوه احتساب آن :

اگر کسی فوت کرد و از خود مالی بجا گذاشت؛ پس از برداشت هزینه های کفن و دفن میت و تجهیز آن مانند قیمت سدر، کافور، هزینه حمل جنازه و پرداخت بدهی های او و اخراج وصیت و ...، باقی مانده بین وراث تقسیم می شود.

در وصیت تملیکی وصیت نسبت به زاید بر یک سوم اموال به جا مانده از متوفی، موکول به اجازه ورثه می باشد و در صورت عدم اعلام رضایت، نسبت به مازاد بر یک سوم وصیت اثری ندارد.

نکته ای که باید به آن توجه داشت آن است که شخص نمی تواند به موجب وصیت یک یا چند نفر از ورثه خود را از ارث محروم کند. البته ممکن است شخص در زمان حیات خودش اموالی را به یک نفر از ورثه یا دیگران ببخشد یا صلح کند و ... که در اینجا عمل او قانونی است. آنچه که شخص از آن ممنوع می باشد محروم کردن ورثه از ارث از طریق وصیت است.

طبقات ارث:

تمامی خویشاوندان متوفی با همدیگر از او ارث نمی برند بلکه وجود خویشاوندان نزدیک تر خویشاوندان دورتر را از ارث محروم می کنند. همچنین وجود بعضی از خویشاوندان مانع می شوند که بعضی از ورثه تمام یا قسمتی از سهم خود را از ارث ببرند که در مثال هایی که می آوریم به آنها اشاره خواهیم کرد.

ورثه طبقه اول:

در این طبقه دو دسته ورّاث وجود دارند که عبارتند از:

دسته اول: پدر و مادر ؛

 دسته دوم: اولاد و اولاد اولاد (نوه) و اولاد اولاد اولاد (نبیره) و ... پدر و مادر میت در کنار اولاد او و در صورتی که متوفی اولاد نداشته باشد در کنار نوه و در صورت نداشتن نوه در کنار نبیره و ... از متوفی ارث می برند. از این رو نه فرزندان متوفی مانع ارث بردن پدر و مادر او می شوند و

نه پدر و مادر متوفی مانع ارث بردن فرزندان. فقط باید توجه داشت که با وجود فرزند)دختر یا پسر)، نوه ها یا نبیره ها ارث نمی برند. در واقع هنگامی نوه ها در کنار پدر و مادر متوفی ارث می برند که فرزندان متوفی در زمان مرگ او زنده نباشند. این مورد درباره نبیره های متوفی نیز صدق می کند یعنی نبیره ها هنگامی در کنار پدر و مادر ارث می برند که در زمان مرگ مورث، فرزندان یا نوه های او زنده نباشند.

مثال: فرض کنیم آقای (الف) فوت می کند. در زمان فوت او: اگر فقط پدر وارث او باشد (متوفی فرزندی نداشته باشد و مادر متوفی در قید حیات نباشد.) در این صورت تمام اموال باقی مانده از متوفی (ترکه) به پدر او تعلق می گیرد.

 اگر فقط مادر وارث او باشد. (متوفی فرزندی نداشته و پدر متوفی در قید حیات نباشد.): در این صورت تمام اموال باقی مانده از متوفی (ترکه) به مادر او تعلق می گیرد.

اگر فقط یک دختر وارث او باشد (والدین متوفی در قید حیات نباشند و فرزند پسر نداشته باشند) در این صورت تمام اموال باقی مانده از متوفی (ترکه) به دختر او تعلق می گیرد.

اگر فقط یک پسر وارث او باشد (والدین متوفی در قید حیات نباشند و فرزند دختر نداشته باشد) در این صورت تمام اموال باقی مانده از متوفی (ترکه) به پسر او تعلق می گیرد.

 اگر فقط پدر و مادر وارث او باشند (متوفی فرزندی نداشته باشد.) در این صورت یک سوم از ترکه به مادر و دو سوم به پدر متوفی می رسد.

توجه:

در این حالت اگر متوفی علاوه بر پدر و مادر دارای چند خواهر یا برادر نیز باشد، گرچه از ترکه سهمی ندارند ولی موجب خواهند شد که مادر نتواند بیش از یک ششم از ترکه ارث ببرد. برای این که برادر و خواهر متوفی مانع از تعلق گرفتن بیش از یک ششم از ترکه به مادر شوند باید: میت لااقل دو برادر یا یک برادر و دو خواهر یا چهار خواهر داشته باشد و پدر آنان نیز زنده باشد و از ارث ممنوع نباشند مگر به سبب قتل و این برادر و خواهرها از یک پدر و مادر باشند یا از یک پدر. به این حالت اصطلاحاً حجب گفته می شود و می گویند: مادر حاجب دارد.

 اگر فقط نوه ها وارث او باشند (والدین و فرزندان متوفی در قید حیات نباشند): در این صورت نوه ها جانشین فرزندان متوفی محسوب می شوند و حسب مورد سهم پدر و مادر خودشان را می برند. برای مثال در فرض قبلی نوه های دختری یک هشتم و نوه های پسری دو هشتم ارث می برند. البته در میان خود آنان نیز سهم پسر دو برابر دختر است یعنی اگر از نوه دختری یک نفر دختر و یک نفر پسر باشد سهم پسر از یک هشتم دو برابر است که می شود دو سوم از یک هشتم.

اگر پدر و مادر همراه با یک دختر ورثه او باشند. (متوفی فرزند پسر نداشته باشد): هر یک از پدر و مادر یک ششم از ترکه و دختر یک دوم ارث می برد. در اینجا یک ششم از ترکه اضافه می آید که باقی مانده به نسبت سهم هر یک از وراث بین آنان تقسیم می شود مگر آن که مادر حاجب داشته باشد که از یک ششم باقی مانده چیزی به ارث نمی برد.

اگر پدر یا مادر با یک دختر ورثه او باشند (متوفی فرزند پسر نداشته باشد و یکی از والدین قبلاً فوت کرده باشند.): در این صورت پدر یا مادر یک ششم و دختر یک دوم ارث می برد. در اینجا نیز یک سوم از ترکه باقی می ماند که به نسبت سهم ورثه بین آنان تقسیم می شود.

اگر پدر یا مادر یا هر دو با چند دختر ورثه او باشند (متوفی فرزند پسر نداشته باشد.): در این صورت اگر والدین متوفی هر دو در قید حیات باشند، به هرکدام یک ششم از ترکه و دو سوم مابقی به دختران می رسد اما اگر تنها یکی از والدین در قید حیات باشند، یک سوم از ارث به او و دو سوم بقیه به دختران می رسد اگر از ترکه اضافه ماند، بین تمام ورثه به نسبتت سهم شان تقسیم می شود.

اگر پدر یا مادر یاهر دو به اتفاق پسر و دختر ورثه او باشند: هر یک از پدر و مادر یک ششم و بقیه به فرزندان می رسد که سهم پسر دو برابر دختر است. چنانچه همه فرزندان دختر یا همه پسر باشند، بقیه به طور مساوی بین آنان تقسیم می شود.

ارث زن و شوهر

در صورت فوت شوهر و زنده بودن همسر (زن) چنانچه زوج (شوهر) فرزند نداشته باشد سهم زن از از4 / 1 می باشد ولی اگر شوهر (متوفی) دارای فرزند یا فرزندانی باشد، زن 8 /1 اموال شوهر (متوفی) بین آنان 8/1 اموال بجا مانده از شوهر را به ارث می برد و اگر شوهر دارای دو همسر یا بیشتر باشد بطور مساوی تقسیم خواهد شد.

در صورت فوت زن، سهم شوهر 1/2 اموال بجا مانده از زن خواهد بود اما چنانچه زن دارای اولاد باشد از 1/4 اموال ارث میبرد

توجه درصورتی که شوهر غیر از زن وارث دیگری نداشته باشد. سهم زن 1/4 خواهد بود. و 3/4 باقی مانده به عنوان اموال بلاوارث (بدون وارث) در اختیار دولت (حاکم) قرار خواهد گرفت.

توجه: براساس قانون شوهر از تمام اموال زوجه ارث می برد و زن از قیمت اموال غیر منقول اعم از عرصه و اعیان ارث می برد و هرگاه ورثه از اداء قیمت امتناع کنند زن می تواند حق خود را از عین اموال برداشت نماید. به عبارت دیگر در ابتدا اموال غیرمنقول مانند خانه یا زمین ارث می برد ولی چنانچه سایر وراث از پرداخت قیمت خودداری نمایند. زن حق دارد از عین خانه یا زمین سهم خود را دریافت نماید.

پرسش: اگر زنی فوت کند و دارای پدر و مادر و شوهر و چند دختر و پسر باشد، سهم هر یک از وراث چگونه تعیین می شود؟

وراث طبقه دوم :

وراث طبقه دوم همانند طبقه اول دو دسته اند:

 دسته اول: اجداد؛ دسته دوم: برادران و خواهران و اولاد آنان .

در صورتی که هیچ یک از وراث طبق اول (یعنی پدر و مادر و فرزندان و نوه ها و ...) موجود نباشند، ترکه بین وراث طبقه دوم تقسیم می شود. دسته اول از طبقه دوم یعنی اجداد، کسانی هستند که شخص به یک یا چند فاصله از آنان متولد شده است خواه از طرف مادر با آن شخص نسبت داشته باشند که به آنان اجداد مادری گویند مانند پدر مادر یا مادرِ مادر و خواه از طرف پدر نسبت داشته باشند که به آنان«اجداد پدری» گفته می شود مانند پدر پدر یا مادر پدر.

دسته دوم از طبقه دوم، برادر یا خواهر و فرزندان آنها هستند و عبارتند از کسانی که با میت از یک نفر به وجود آمده اند مانند خواهر و برادر متوفی که هر دو از پدر یا مادر و یا پدر مادر متوفی متولد شده اند و نیز برادرزاده یا خواهرزاده یا نوه برادر و خواهر متوفی که غیر مستقیم از پدر یا مادر یا پدر و مادر او به وجود آمده اند. در این دسته برادر و خواهر در درجه اول قرار دارند، فرزندان آنان در درجه دوم و نوه های آنان نیز در درجه سوم قرار می گیرند. هر یک از درجات نزدیکتر به متوفی، درجه دورتر را از ارث محروم می کند. برای مثال با فرض زنده بودن برادر، برادرزاده یا خواهرزاده میت از او ارث نمی برند.

مثال: فرض کنیم آقای (الف) فوت می کند و هیچ خویشاندی که از میان وراث طبقه اول باشند، نداشته باشد در این حالت در زمان فوت او از میان وراث طبقه دوم: اگر فقط برادر داشته باشد. او تنها وارث متوفی محسوب می شود: در این صورت تمام ترکه به او میرسد.

او میرسد باشد ، او تنها وارث متوفی محسوب می شود: در این صورت تمام ترکه به اگر فقط خواهر داشته

اگر فقط پدر بزرگ داشته باشد، او تنها وارث متوفی محسوب می شود: در این صورت تمام ترکه به او می رسد.

اگر فقط مادر بزرگ داشته باشد، او تنها وارث متوفی محسوب می شود: در این صورت تمام ترکه به او می رسد.

اگر فقط چند خواهر که با متوفی از یک پدر و مادر هستند وجود داشته باشند در این صورت تمام ترکه بین آنان به طور مساوی تقسیم می شود.

اگر فقط چند برادر که با متوفی از یک مادر هستند وجود داشته باشند، در این صورت تمام ترکه بین آنان به طور مساوی تقسیم می شود.

اگر فقط چند خواهر که با متوفی از یک مادر هستند وجود داشته باشند، در این صورت تمام ترکه بین آنان به طور مساوی تقسیم می شود.

اگر فقط چند برادر که با متوفی از یک پدر هستند وجود داشته باشند، در این صورت تمام ترکه بین آنان به طور مساوی تقسیم می شود.

اگر فقط چند خواهر که با متوفی از یک پدر هستند وجود داشته باشند، در این صورت تمام ترکه بین آنان به طور مساوی تقسیم می شود.

 اگر فقط چند برادر و خواهر که با متوفی از یک پدر هستند وجود داشته باشند. در این صورت سهم برادران دو برابر خواهران است.

 اگر فقط چند برادر و خواهر که با متوفی از یک مادر هستند وجود داشته باشند. در این صورت سهم هر یک از ورثه از ترکه مساوی با دیگران است.

 اگر چند برادر و خواهر از یک پدر و مادر با یک خواهر یا برادر که با او از یک مادر هستند وجود داشته باشند: در این صورت یک ششم ترکه از آن برادر یا خواهری است که با متوفی از یک مادر می باشد و بقیه یعنی پنج ششم به برادران وخواهرانی تعلق می گیرد که با متوفی از یک پدر و مادر هستند و سهم برادران دو برابر خواهران است.

 اگر چند برادر و خواهر که با متوفی از یک پدرند با یک خواهر یا یک برادر که با او از یک مادر است وجود داشته باشد: در این صورت یک ششم ترکه از آن برادر یا خواهری است که با متوفی از یک مادر می باشد و بقیه یعنی پنج ششم به برادران و خواهرانی تعلق می گیرد که با او از یک پدر هستند و سهم برادران دو برابر خواهران است.

اگر یک یا چند برادر و خواهر که با متوفی از یک پدر و مادر هستند با چند خواهر و برادر که با او از یک مادر هستند وجود داشته باشند: دو سوم ترکه به برادران و خواهرانی که با متوفی از یک پدر و مادر هستند و یک سوم از ترکه به بردران و خواهرانی که با او از یک مادر هستند تعلق می گیرد.

اگر یک یا چند برادر و خواهر که با متوفی از یک پدر هستند با چند خواهر و بردار که با او از یک مادر هستند وجود داشته باشند: دو سوم ترکه به برادران و خواهرانی که با متوفی از یک پدرند و یک سوم به برادران و خواهرانی که با او از یک مادرند تعلق می گیرد.

چند نکته:

اول: اگر میت برادر و خواهری داشته باشد که با او از یک پدر و مادر باشند، برادر و خواهرانی که از پدر با او یکی هستند از او ارث نمی برند.

دوم: برادران و خواهرانی که با میت از یک پدر و مادر یا از یک پدر هستند، برادران و خواهرانی که از مادر با میت یکی هستند را از ارث محروم نمی کنند.

سوم: در تمام فرض های عنوان شده اگر آقای (الف) برادر یا خواهری نداشته باشد، برادرزاده و خواهرزاده او جانشین پدران و مادران خود می شوند و سهم آنها را می برند.

دسته دوم از طبقه دوم (اجداد)

پس از فوت آقای (الف):

 اگر از میان بستگان متوفی تنها پدر بزرگ و مادربزرگ پدری او وجود داشته باشند: در این صورت وارث او محسوب شده و دو سوم ترکه به پدربزرگ و یک سوم به مادربزرگ می رسد.

 اگر از میان بستگان متوفی تنها پدربزرگ و مادربزرگ مادری او وجود داشته باشند: در این صورت آنها وارث او محسوب شده و ترکه بطور مساوی بین آنها تقسیم می شود

 اگر از میان بستگان متوفی تنها پدربزرگ یا مادربزرگ پدری او با پدربزرگ یا مادربزرگ مادری او وجود داشته باشند: دراین صورت دو سوم ترکه به پدربزرگ یا مادربزرگ پدری متوفی می رسد (که سهم پدربزرگ دو برابر مادربزرگ است.) و یک سوم بقیه به پدربزرگ یا مادربزرگ مادری او می رسد (که به طور مساوی بین آنان تقسیم می شود.)

اگر از میان بستگان متوفی تنها پدربزرگ و مادربزرگ پدری او با برادر و خواهری که با متوفی از یک پدر و مادر یا از یک پدر هستند وجود داشته باشد: در این صورت ترکه بین آنها به نحوی که سهم مردان دو برابر زنان باشد، تقسیم می شود. (برای مثال آقای (الف) دارای پدر پدر و مادر پدر و یک خواهر و برادر است. در اینجا ترکه به شش قسمت تقسیم می شود به نحوی که به پدربزرگ و برادر هر یک دو ششم و به خواهر و مادربزرگ هر کدام یک ششم داده می شود.)

 اگر از میان بستگان متوفی تنها پدربزرگ و مادربزرگ مادری او با برادر و خواهری که با متوفی از یک مادر هستند وجود داشته باشند: در این صورت ترکه به طور مساوی بین آنها تقسیم می شود.

 اگر از میان بستگان متوفی تنها پدر بزرگ و مادربزرگ پدری او با یک برادر یا یک خواهر که با متوفی از یک پدر و مادر یا از یک پدر هستند با یک خواهر یا یک برادر که با او از یک مادر هستند وجود داشته باشند: در این صورت یک ششم ترکه به برادر یا خواهری که با متوفی از یک مادر

باشند داده می شود. پنج ششم باقی مانده بین سایر خویشاوندان تقسیم می شود و به هر یک از پدربزرگ پدری و برادری که با متوفی از یک پدر و مادر یا یک پدر هستند دو سهم و به هر یک از مادربزرگ پدری و خواهری که با متوفی از یک پدر و مادر یا یک پدر هستند یک سهم داده خواهد شد.

 اگر از میان بستگان متوفی تنها پدربزرگ ها و مادربزرگ های پدری و مادری او با برادر و خواهری که با متوفی از یک پدر و مادر هستند با برادر و خواهری که با او از یک مادر باشند وجود داشته باشند: در این صورت یک سوم ترکه به پدربزرگ و مادربزرگ مادری متوفی و خواهر و برادری که با متوفی از یک مادر هستند تعلق می گیرد که بین شان به طور مساوی تقسیم می شود و دو سوم بقیه به پدربزرگ و مادربزرگ پدری متوفی و برادر و خواهری که با او از یک پدر و مادر هستند می رسد که سهم مردان دو برابر زنان است.

توجه: در تمام فرض های گفته شده چنانچه آقای (الف) دارای همسر باشد، سهم همسرش از ترکه یک چهارم است. حال اگر فرض کنیم متوفی زن بوده و شوهر داشته باشد، در این صورت سهم شوهرش یک دوم از ترکه خواهد بود.

وراث طبقه سوم :

در صورتی که از بستگان طبقه اول و طبقه دوم میت کسی وجود نداشته باشد وراث طبقه سوم، در اثر فوت آقای (الف) مالک ترکه می شوند. این بستگان عبارتند از: عمو، عمه، خاله، دایی و فرزندان آنان. (البته مقصود از عمو و عمه و ... هم عمو و عمه و ... متوفی و هم عمو و عمه و ... پدربزرگ و مادربزرگ متوفی است و این در صورتی است که عمو و عمه و ... متوفی در زمان مرگ او زنده نباشند والا آنها مانع ارث بردن عمو و عمه و ... پدربزرگ و مادربزرگ متوفی هستند.)

همان طور که در موارد قبل اشاره کردیم، در هر طبقه درجاتی داریم. بدین نحو که درجات نزدیکتر به میت مانع از ارث بردن درجات دورتر هستند و در صورت نبودن درجات نزدیکتر، درجات دورتر جانشین آنها می شوند. از اینرو در طبقه سوم نیز هرگاه هیچ یک از عمو، عمه، دایی و خاله متوفی موجود نباشند اولاد آنان به جانشینی ارث می برند و سهم آنان همانند سهم والدینشان خواهد بود. فقط یک استثنا در این طبقه وجود دارد و آن تقدم پسرعمومی پدری و مادری بر عمومی پدری است. یعنی اگر متوفی یک پسرعموی پدری یا مادری داشته باشد و یک عمو که فقط از ناحیه پدر باشد نه پدر و مادری، پسرعموی پدری و مادری بر عمو اولویت خواهد داشت.

در سایر موارد فرض کنیم آقای (الف) فوت می کند. در زمان فوت او:

اگر از میان بستگان او تنها یکی از عموها یا عمع یا دایی یا خاله او وجود داشته باشد: در این صورت آن شخص تمام ترکه را می برد.

اگر عموهای پدری و مادری یا پدری یا مادری وجود داشته باشند: در این صورت تمام ترکه به طور مساوی بین آنها تقسیم می شود.

 اگر از میان بستگان متوفی تنها چند نفر از عموها و عمه های پدری و مادری او وجود داشته باشند: در این صورت سهم عموها دو برابر عمه ها است.

 اگر از میان بستگان متوفی تنها چند نفر از عموها و عمه های مادری او وجود داشته باشند: در این صورت سهم عموها و عمه ها مساوی است.

 اگر از میان بستگان متوفی تنها یک عمو یا عمه مادری او با عمو و عمه پدری و مادری یا پدری متوفی وجود داشته باشند: در این صورت یک ششم

ترکه به عمو یا عمه مادری می رسد. پنج ششم بقیه به سایرین تعلق خواهد گرفت که سهم عموها دو برابر عمه هاست.

 اگر از میان بستگان متوفی تنها چند عمو و عمه مادری او با عمو و عمه پدری و مادری او وجود داشته باشند: در این صورت یک سوم ترکه به چند عمو و عمه مادری می رسد به نحوی که سهم هر یک از آنها از ترکه مساوی است. بقیه ترکه نیز به سایرین تعلق خواهد گرفت به نحوی که سهم عموها دو برابر سهم عمه ها خواهد بود.

توجه:

مقصود از عمو و عمه پدری یا مادری و ... آن است که خویشاوندی آنان با پدر میت پدری است یا مادری است.

 اگر از میان بستگان متوفی تنها چند دایی یا چند خاله پدری و مادری یا پدری و یا مادری او وجود داشته باشند: در این صورت ترکه به طور مساوی بین آنها تقسیم می شود.

 اگر از میان بستگان متوفی تنها چند دایی پدری و مادری او با چند خاله پدری و مادری اش وجود داشته باشند: در این صورت ترکه به طور مساوی بین آنها تقسیم می شود.

 اگر از میان بستگان متوفی تنها چند دایی پدری او با چند خاله پدری اش وجود داشته باشند: در این صورت ترکه به طور مساوی بین آنها تقسیم می شود.

 اگر از میان بستگان متوفی تنها چند دایی مادری او با چند خاله مادری اش وجود داشته باشند: در این صورت ترکه به طور مساوی بین آنها تقسیم می شود.

اگر از میان بستگان متوفی تنها یک دایی یا یک خاله مادری او با دایی و خاله پدری و مادری اش وجود داشته باشند: در این صورت یک ششم ترکه به دایی یا خاله مادری و بقیه به طور مساوی به سایرین اختصاص می یابد.

 اگر از میان بستگان متوفی تنها چند دایی و خاله مادری او با دایی و خاله پدری و مادری یا پدری اش وجود داشته باشند: در این صورت یک سوم ترکه سهم دایی ها و خاله های مادری است که به طور مساوی بین آنها تقسیم می شود و بقیه به سایرین می رسد که سهم آنها نیز مساوی است.

توجه:

دایی و خاله پدری: دایی و خاله متوفی که خویشاوندی آنها با مادر میت پدری است.

دایی و خاله مادری: دایی و خاله متوفی که خویشاوندی آنها با مادر میت مادری است.

دایی و خاله پدری یا مادری: دایی و خاله متوفی که خویشاوندی آنها با مادر میت یا مادری است یا پدری.

دایی و خاله پدری و مادری: دایی و خاله متوفی که خویشاوندی آنها با مادر میت هم از جانب پدر است و هم مادر.

 اگر از میان بستگان متوفی تنها یک یا چند نفر از عموها و عمه های او با یک یا چند نفر از دایی ها و خاله های او وجود داشته باشند: در این صورت یک سوم ترکه به دایی ها و خاله ها و دو سوم به عموها و عمه ها می رسد اما نحوه تقسیم بین هر یک از آنان چنین است:

نحوه تقسیم یک سوم برای دایی ها و خاله ها در فرض بالا:

1- اگر دایی ها و خاله ها همه پدری و مادری یا همه پدری و یا همه مادری باشند: یک سوم ترکه بین آنها به طور مساوی تقسیم می شود

-2اگر یکی از آنها مادری و بقیه پدری و مادری باشند از ترکه یک سوم به دایی یا خاله مادری و پنج ششم مابقی به دایی ها و خاله های پدری و مادری یا پدری می رسد که بین خود به نحو مساوی تقسیم می کنند.  

اگر چند نفر از دایی ها و خاله هامادری باشند و بقیه پدری و مادری یا پدری: ثلث یک سوم از ترکه به دایی ها و خاله های مادری و دو سوم بقیه (از یک سوم کل ترکه) به خاله ها و دایی هایی پدری می رسد که به نحو مساوی بین همه آنها تقسیم می شود.

نحوه تقسیم دو سوم برای عموها و عمه ها: اگر عموها و عمه ه

-1 ا همه پدری و مادری یا پدری باشند: سهم عموها دو برابر عمه هاست

-2 اگر یکی از عموها یا عمه ها مادری و بقیه پدری و مادری یا پدری باشند: یک ششم دو سوم از

ترکه به عمو یا عمه مادری داده می شود و پنج ششم بقیه (از دو سوم ترکه) بین سایرین تقسیم

می شود که سهم عموها دو برابر عمه ها است.

-3 در صورتی که چند نفر عمو یا عمه مادری باشند و بقیه عمو و عمه پدری و مادری یا پدری: ثلث

دو سوم به عمو یا عمه های مادری می رسد که به نحو مساوی بین خود تقسیم می کنند و بقیه

به عموها و عمه های پدری و مادری یا پدری می رسد که سهم عموها دو برابر عمه ها است.

نکته:

 اگر شوهر در حال بیماری زن خود را طلاق دهد و در ظرف یک سال از تاریخ طلاق به همان بیماری بمیرد، همسرش از او ارث می برد. (البته اگر طلاق رجعی نباشد زن در این فرض هنگامی ارث می برد که شوهر نکرده باشد.)

توجه:

گاهی اوقات حالتی پیش می آید که سهم وراث بیشتر از کل ترکه می شود و ترکه دچار نقصان می شود و یا برعکس از ترکه زیاد می آید.

مثال: فرض کنیم زنی فوت می کند و چند عمو و عمه و چند دایی و خاله و شوهرش ورثه او هستند. سهم دایی ها و خاله ها یک سوم و سهم شوهر یک دوم که جمعاً می شود پنج ششم. بنابراین یک ششم باقی مانده به چند عمو و عمه می رسد. در اینجا این کمی ارث بر خویشاوندان پدری وارد می شود زیرا در حالتی که زن متوفی شوهر نداشته باشد، سهم عموها و عمه ها دو سوم خواهد بود اما چون شوهر شریک ورثه شده، سهم خویشاوندان پدری کم می شود.

این قضیه در مورد وراث طبقه دوم نیز صادق است. برای مثال اگر زنی فوت کند و ورثه اش اجداد و برادر و خواهر پدری و مادری با برادر و خواهر مادری باشند، دو سوم از ترکه متعلق به خویشاوندان پدری و یک سوم از ترکه از آن خویشاوندان مادری خواهد بود. حال اگر این زن دارای شوهر هم باشد یک دوم از ترکه را خواهد برد که می شود یک سوم + دو سوم+ یک دوم که حاصل از کل ترکه بیشتر است. در اینجا از سهم خویشاوندان پدری کم می شود یعنی یک دوم به شوهر و یک سوم به خویشاوندان مادری و بقیه که عبارت از یک ششم است به خویشاوندان پدری داده می شود.

در طبقه اول نیز این نقص بر دختران وارد می شود. برای مثال سهم ارث پدر و مادر یک ششم، دختر یک دوم و شوهر یک چهارم است که در جمع می شود بیست و شش بیست و چهارم که در نتیجه دو بیست و چهارم کم می آید. در اینجا نقص بر دختر وارد می شود یعنی به جای آنکه دوازده بیست و چهارم به دختر داده شود (یعنی 50 %) ده بیست و چهارم به او تعلق خواهد گرفت.

مسئله دیگری که باید به آن توجه کرد که اگر شخصی چند زوجه داشته باشد، حسب مورد به هر یک از آنها یک چهارم یا یک هشتم تعلق خواهد گرفت که می بایست بین خودشان به طور مساوی تقسیم کنند.

بدهی های میت به بازماندگان (ورثه) منتقل نمی شود.

ترکه به عمو یا عمه مادری می رسد. پنج ششم بقیه به سایرین تعلق خواهد گرفت که سهم عموها دو برابر عمه هاست.

 اگر از میان بستگان متوفی تنها چند عمو و عمه مادری او با عمو و عمه پدری و مادری او وجود داشته باشند: در این صورت یک سوم ترکه به چند عمو و عمه مادری می رسد به نحوی که سهم هر یک از آنها از ترکه مساوی است. بقیه ترکه نیز به سایرین تعلق خواهد گرفت به نحوی که سهم عموها دو برابر سهم عمه ها خواهد بود.

توجه:

مقصود از عمو و عمه پدری یا مادری و ... آن است که خویشاوندی آنان با پدر میت پدری است یا مادری است.

 اگر از میان بستگان متوفی تنها چند دایی یا چند خاله پدری و مادری یا پدری و یا مادری او وجود داشته باشند: در این صورت ترکه به طور مساوی بین آنها تقسیم می شود.

 اگر از میان بستگان متوفی تنها چند دایی پدری و مادری او با چند خاله پدری و مادری اش وجود داشته باشند: در این صورت ترکه به طور مساوی بین آنها تقسیم می شود.

 اگر از میان بستگان متوفی تنها چند دایی پدری او با چند خاله پدری اش وجود داشته باشند: در این صورت ترکه به طور مساوی بین آنها تقسیم می شود.

 اگر از میان بستگان متوفی تنها چند دایی مادری او با چند خاله مادری اش وجود داشته باشند: در این صورت ترکه به طور مساوی بین آنها تقسیم می شود.

اگر از میان بستگان متوفی تنها یک دایی یا یک خاله مادری او با دایی و خاله پدری و مادری اش وجود داشته باشند: در این صورت یک ششم ترکه به دایی یا خاله مادری و بقیه به طور مساوی به سایرین اختصاص می یابد.

 اگر از میان بستگان متوفی تنها چند دایی و خاله مادری او با دایی و خاله پدری و مادری یا پدری اش وجود داشته باشند: در این صورت یک سوم ترکه سهم دایی ها و خاله های مادری است که به طور مساوی بین آنها تقسیم می شود و بقیه به سایرین می رسد که سهم آنها نیز مساوی است.

توجه:

دایی و خاله پدری: دایی و خاله متوفی که خویشاوندی آنها با مادر میت پدری است.

دایی و خاله مادری: دایی و خاله متوفی که خویشاوندی آنها با مادر میت مادری است.

دایی و خاله پدری یا مادری: دایی و خاله متوفی که خویشاوندی آنها با مادر میت یا مادری است یا پدری.

دایی و خاله پدری و مادری: دایی و خاله متوفی که خویشاوندی آنها با مادر میت هم از جانب پدر است و هم مادر.

 اگر از میان بستگان متوفی تنها یک یا چند نفر از عموها و عمه های او با یک یا چند نفر از دایی ها و خاله های او وجود داشته باشند: در این صورت یک سوم ترکه به دایی ها و خاله ها و دو سوم به عموها و عمه ها می رسد اما نحوه تقسیم بین هر یک از آنان چنین است:

نحوه تقسیم یک سوم برای دایی ها و خاله ها در فرض بالا:

1- اگر دایی ها و خاله ها همه پدری و مادری یا همه پدری و یا همه مادری باشند: یک سوم ترکه بین آنها به طور مساوی تقسیم می شود

-2اگر یکی از آنها مادری و بقیه پدری و مادری باشند از ترکه یک سوم به دایی یا خاله مادری و پنج ششم مابقی به دایی ها و خاله های پدری و مادری یا پدری می رسد که بین خود به نحو مساوی تقسیم می کنند.  

اگر چند نفر از دایی ها و خاله هامادری باشند و بقیه پدری و مادری یا پدری: ثلث یک سوم از ترکه به دایی ها و خاله های مادری و دو سوم بقیه (از یک سوم کل ترکه) به خاله ها و دایی هایی پدری می رسد که به نحو مساوی بین همه آنها تقسیم می شود.

نحوه تقسیم دو سوم برای عموها و عمه ها: اگر عموها و عمه ه

-1 ا همه پدری و مادری یا پدری باشند: سهم عموها دو برابر عمه هاست

-2 اگر یکی از عموها یا عمه ها مادری و بقیه پدری و مادری یا پدری باشند: یک ششم دو سوم از

ترکه به عمو یا عمه مادری داده می شود و پنج ششم بقیه (از دو سوم ترکه) بین سایرین تقسیم

می شود که سهم عموها دو برابر عمه ها است.

-3 در صورتی که چند نفر عمو یا عمه مادری باشند و بقیه عمو و عمه پدری و مادری یا پدری: ثلث

دو سوم به عمو یا عمه های مادری می رسد که به نحو مساوی بین خود تقسیم می کنند و بقیه

به عموها و عمه های پدری و مادری یا پدری می رسد که سهم عموها دو برابر عمه ها است.

نکته:

 اگر شوهر در حال بیماری زن خود را طلاق دهد و در ظرف یک سال از تاریخ طلاق به همان بیماری بمیرد، همسرش از او ارث می برد. (البته اگر طلاق رجعی نباشد زن در این فرض هنگامی ارث می برد که شوهر نکرده باشد.)

توجه:

گاهی اوقات حالتی پیش می آید که سهم وراث بیشتر از کل ترکه می شود و ترکه دچار نقصان می شود و یا برعکس از ترکه زیاد می آید.

مثال: فرض کنیم زنی فوت می کند و چند عمو و عمه و چند دایی و خاله و شوهرش ورثه او هستند. سهم دایی ها و خاله ها یک سوم و سهم شوهر یک دوم که جمعاً می شود پنج ششم. بنابراین یک ششم باقی مانده به چند عمو و عمه می رسد. در اینجا این کمی ارث بر خویشاوندان پدری وارد می شود زیرا در حالتی که زن متوفی شوهر نداشته باشد، سهم عموها و عمه ها دو سوم خواهد بود اما چون شوهر شریک ورثه شده، سهم خویشاوندان پدری کم می شود.

این قضیه در مورد وراث طبقه دوم نیز صادق است. برای مثال اگر زنی فوت کند و ورثه اش اجداد و برادر و خواهر پدری و مادری با برادر و خواهر مادری باشند، دو سوم از ترکه متعلق به خویشاوندان پدری و یک سوم از ترکه از آن خویشاوندان مادری خواهد بود. حال اگر این زن دارای شوهر هم باشد یک دوم از ترکه را خواهد برد که می شود یک سوم + دو سوم+ یک دوم که حاصل از کل ترکه بیشتر است. در اینجا از سهم خویشاوندان پدری کم می شود یعنی یک دوم به شوهر و یک سوم به خویشاوندان مادری و بقیه که عبارت از یک ششم است به خویشاوندان پدری داده می شود.

در طبقه اول نیز این نقص بر دختران وارد می شود. برای مثال سهم ارث پدر و مادر یک ششم، دختر یک دوم و شوهر یک چهارم است که در جمع می شود بیست و شش بیست و چهارم که در نتیجه دو بیست و چهارم کم می آید. در اینجا نقص بر دختر وارد می شود یعنی به جای آنکه دوازده بیست و چهارم به دختر داده شود (یعنی 50 %) ده بیست و چهارم به او تعلق خواهد گرفت.

مسئله دیگری که باید به آن توجه کرد که اگر شخصی چند زوجه داشته باشد، حسب مورد به هر یک از آنها یک چهارم یا یک هشتم تعلق خواهد گرفت که می بایست بین خودشان به طور مساوی تقسیم کنند.

بدهی های میت به بازماندگان (ورثه) منتقل نمی شود.

+ نوشته شده در  سه شنبه 1392/04/18ساعت 12:36  توسط رضا اشکانی  | 

اماره:

اماره در لغت به معنی علامت، نشان و نشانه است و جمع آن امارات است. فرق میان امارات و علامت هم در این است که علامت از شیء جدا نمی‌شود، مانند الف و لام در اسم، ولی امارات از شیء جدا می‌شود، مثل وجود ابر نسبت به باران.

در اصطلاح حقوقی، به موجب ماده  1321 قانون مدنی اماره عبارت است از اوضاع و احوالی که به حکم قانون یا در نظر قاضی دلیل بر امری شناخته می‌شود. با توجه به این تعریف از اماره باید گفت که اماره امر معلومی است که در خارج به وسیله آن امر مجهولی که مورد ادعای ثالت است، ثابت می‌شود. لذا اموری که به وسیله امارات ثابت می‌گردند، معتبر شناخته شده است. زیرا امارات کاشف از واقع هستند. در حقیقت با توجه به معنای لغوی، امارات ادله تکمیلی‌اند که در عالم خارج وجود دارند و علامت یا نشانه وجود حقی برای صاحب آن می‌باشند. همچنین دلیل از طریق اماره، بیش از هر دلیل دیگری، غیر مستقیم است.

در حقوق ما اماره بر دو قسم است؛ اماره قانونی و اماره قضایی، که به طور مختصر به بررسی هر یک می پردازیم:

 نوع اول) امارات قانونی:

امارات قانونی اوضاع و احوالی است که قانون آن را دلیل برامری قرار داده باشد. کسی که در جریان دعوا اماره قانونی به نفع او است، از ابراز دلیل دیگری معاف است و اگر طرف مقابل منکر وجود اماره باشد، مدعی داشتن اماره باید وجود آن را ثابت کند. دادگاه باید اماره اثبات شده را مبنای حکم خود قرار دهد، مگر اینکه دلیلی برخلاف اماره موجود باشد. درماده 1332 قانون مدنی در مورد امارات قانونی بیان شده است که: امارات قانونی اماراتی است که قانون آن را دلیل  بر امری قرار داده، مثل امارات مذکوره در این قانون، ازقبیل مواد 35، 109 ، 110، 1158 و 1159 و غیر آنها وسایر امارات مصرحه در قوانین دیگر. بنابراین دلالت وجود امر یا مجموعه‌ای از امور و اوضاع و احوال بر وجود امر دیگر که مورد ادعا است، اگر به موجب حکم قانون باشد، اماره قانونی است و لذا موارد آن را قانون باید معرفی نماید. لازم به ذکر است که در امارات قانونی اگر چه دلالت به حکم قانون است، اما دلالت حاصل استقرایی است که در موارد مشابه انجام شده و حتی مردم هم به آن پی برده‌اند و قانوگذار آن را تنفیذ کرده و به صورت حکم کلی اعلام نموده است. مثلاً قانون کسی را که متصرف مالی است، مالک آن می‌شناسد. زیرا تصرف یا ملازمه با مالکیت متصرف دارد و یا از آثار مالکیت او می‌باشد.  مطابق ماده 35 قانون مدنی: تصرف به عنوان مالکیت دلیل مالکیت است، مگر اینکه خلاف آن ثابت شود. بنابراین تصرف اماره است. قانون کسی که مالی را تصرف کرده است و خود را مالک آن می‌داند، از ابراز دلیل دیگر معاف دانسته و طرف مقابل او باید ثابت کند که متصرف غاصب است و برسبب مملک آن را در اختیار نگرفته است. در نتیجه متصرف برای اثبات مالکیت خود نیاز به دلیل دیگر ندارد. در تمام دعاوی مربوط به اموال، چه اموال منقول وچه اموال غیر منقول، مدعیان باید در برابر ذوالید حقانیت خود را ثابت کنند. به عبارت دیگر در دعاوی مالکیت همیشه متصرف سمت منکر ومدعی علیه را دارد و بار اثبات بر دوش کسی است که می‌خواهد خلاف اماره قانونی تصرف را ثابت کند.

در آخر باید به این نکته توجه شود که اماره قانونی باید در قانون شناخته شود و در دادگاه نمی‌تواند با قیاس، اگر چه قیاس اولویت باشد، بر اماره قانونی اضافه نماید ولذا موارد اماره قانونی محدود می‌باشد. 

نوع دوم) امارات قضایی:

امارات قضایی همان اوضاع و احوالی است که به نظر قاضی دلیل بر امری شناخته می‌شود، یعنی قاضی از آن اوضاع و احوال نسبت به امر مجهول قطع و یقین پیدا می‌کند و نوعاً صحت اظهارات یکی از طرفین دعوی را برساند. اگر اوضاع و احوال چنین وضعی را برای قاضی به وجود نیاورد، عنوان اماره قضایی پیدا نمی‌کند. بنابراین امارات قضایی را قانون تأسیس نکرده و به صلاحدید دادرس و قاضی گذاشته و دادرس از طریق برخی از نشانه‌ها تلاش می‌کند که با نتیجه‌گیری، نسبت به واقعیت امر مورد ادعا تصمیم‌گیری نماید. مثلاً اگر طلبکاری بدون حیله یا اجبار سند دین را به مدیون برگرداند، این عمل او ممکن است در نظر قاضی دلیل بر برائت باشد. به امارات قضایی در اصطلاح فقهی ظاهر حال می‌گویند و ظاهر حال هم از ظن‌های خاص معتبر شرعی نیست. بلکه از ظنون غیر معتبر است و تا زمانی که ظاهر حال یعنی قراین و اوضاع و احوال موجب یقین و یا حداقل اطمینان قاضی نشود، قابل پیروی نیست. به موجب ماده 1324 قانونی مدنی هم اماراتی که به نظر قاضی واگذار شده عبارت از اوضاع و احوالی در خصوص مورد و در صورتی قابل استناد است که دعوا بر شهادت شهود قابل اثبات باشد یا ادله دیگر را تکمیل کند. البته این ماده در زمانی تصویب شده که استفاده از شهادت به عنوان دلیل محدودیت داشت و غالب دعاوی حقوقی با شهادت قابل اثبات نبوده و لذا امارات قضایی هم به موجب همین ماده قدرت اثباتی زیادی نداشت. اما امروز که آن محدودیت‌ها از شهادت برداشته شده و شرایط شاهد سنگین شده و تقریباً در همه دعاوی شهادت ارزش اثباتی دارد، در استفاده از امارات قضایی هم تحول پیدا شده و قاضی با اتکاء به امارات قضایی می‌تواند در بسیاری از موارد حکم صادر کند و نیازی به آن ندارد که دنبال دلیل دیگری باشد و اماره را مکمل آن دلیل سازد.

اعتبار اماره قضایی مبتنی بر قطع و یقین است که از اوضاع و احوال موجود در خارج برای دادرس در رسیدگی به دعوا حاصل می‌شود. بنابراین در صورتی که اماره قضایی بر وجود حق برای مدعی در زمان رسیدگی موجود باشد، دادرس بر‌طبق آن حکم خواهد کرد. زیرا به موجب آن برای دادرس علم به وجود حق حاصل می‌شود و اگر اماره قضایی برای دادرس علم و یقین جازم ایجاد نکند و صرفاً ظن و یا گمان حجیت شرعی نخواهد داشت. 

امارات قضایی به نظر دادرس و قاضی واگذار شده است، اماره قضایی بر خلاف اماره قانونی محدود به موارد خاصی نیست و لذا شمارش مصداق‌های آن امکان پذیر نیست و در هر مورد که قرائن قاضی را به حقیقت هدایت کند، اماره قضایی مطرح می‌شود.

تعارض اماره قانونی و اماره قضایی:

در مواردی که اماره قانونی و قضایی در یک جهت باشند، باعث تقویت در آن جهت می‌باشند و باعث تقویت در جهت اثبات می‌شوند. اما در موارد تعارض امارات، باید گفت که اگر امارات در هر دو طرف قانونی و یا قضایی باشند و ترجیحی هم نداشته باشند، مثل تعارض دو دلیل هردو ساقط می‌شوند. ولی اگر یکی از امارات قانونی و دیگری اماره قضایی باشد، اماره قضایی معتبر است و باید اماره قانونی نادیده گرفته شود. زیرا اماره قانونی مبتنی بر ظن نوعی باقی نمی‌ماند. از طرف دیگر می‌توان گفت که امارات قضایی نزدیک به ادله و امارات قانونی نزدیک به اصول عملیه‌اند و درست است که هر دو اماره‌اند و تا حدی کاشف از واقع‌اند، اما چون کاشفیت اماره قضایی بیشتر است، بر اماره قانونی مقدم می‌شود. تازه در مواردی که قانون به قاضی تکلیف می‌کند که از امارات قانونی استفاده نماید و یا اماره قانونی ارائه می‌نماید، بلافاصله اعتبار آن را تا زمانی می‌داند که دلیل خلاف آن موجود نباشد و لذا اگر اماره قضایی وجود داشته باشد، مقدم بر اماره قانونی است. مواد 300 و 302 قانون آیین دادرسی مدنی سابق هم به روشنی برتری اماره قضایی را بر اماره قانونی نشان می‌داد. بنابراین اگر کسی ادعا کند که کیفی که در دست دیگری است متعلق به او است. در صورتی که طرف مقابل هم به امار تصرف و ید استناد کند. که در ماده 35 قانون مدنی ذکر شده و به عنوان اماره قانونی شناخته می‌شود. و به استناد اماره ید خود را مالک بداند؛ اگر مدعی جزئیات درون کیف را اطلاع داشته باشد ولی متصرف نتواند اطلاعی از جزئیات درون کیف بدهد، کیف به مدعی باید داده شود و حکم بر مالکیت او شود. زیرا از اماره قضایی در این مثال قطع به مالک بودن مدعی پیدا می‌شود به طور کلی در تعارض اماره قانونی و اماره قضایی، اماره قضایی بر اماره قانونی مقدم است. در نتیجه اماره ید که اماره قانونی است، نه اماره قضایی، اگر با اماره قضایی هم تعارض کند، اماره قضایی مقدم بر اماره ید می‌شود.

تصرف عدوانی

معناي اصطلاحي تصرف: تصرف كه از آن به يد تعبير مي‌شود عبارت است از سلطه و اقتداري كه شخص به طور مستقيم يا به واسطه غير، بر مالي دارد.

عدوان در لغت يعني ظلم و ستم آشكار. و اصطلاحاً فعل يا ترك فعل قابل نكوهش است كه خلاف عرف يا قانون يا عقل سليم باشد.

تصرف عدواني بمعني اعم، عبارت است از خارج شدن مال از يد مالك يا قائم مقام قانوني او بدون رضاي وي و يا بدون مجوز قانوني. عدم رضاي مالك يا عدم اذن قانوني او موجب تحقق عدوان است اين نوع تصرف در مادۀ 308 قانون مدني بيان شده و مفاد اين ماده از حديث «علي اليد ما اخذت حتي تؤديه» گرفته شده است.

تصرف عدواني، عنواني است كه هم در حقوق مدني مطرح است و هم در حقوق كيفري بنابراين مي‌توان از منظر حقوقي و كيفري اين عنوان را مورد بحث و تحليل قرار داد.

 بررسي تصرف عدواني با رويكرد حقوقی

مادۀ 158 قانون آئين دادرسي مدني دادگاههاي عمومي و انقلاب دعواي تصرف عدواني را چنين تعريف مي‌كند: «دعواي تصرف عدواني عبارت است از ادعاي متصرف سابق مبني بر اينكه ديگري بدون رضايت او مال غيرمنقول را از تصرف وي خارج كرده و اعادۀ تصرف خود را نسبت به آن مال درخواست مي‌نمايد.»

اين تعريف فقط شامل اموال غيرمنقول است؛ پس اگر كسي به صورت عدواني اتومبيل يا تلفن همراه يا مال منقول ديگري را از تصرف او خارج شازد، تعريف فوق اين موارد را شامل نخواهد شد.

اگر مال با رضايت متصرف سابق از تصرف او خارج شده باشد و به تصرف ديگري درآيد سپس متصرف سابق از رضايت خويش پشيمان شده و عدول نمايد، عنوان تصرف عدواني بر فعل متصرف لاحق صادق نخواهد بود.

چنانچه شخصي ملك خود را براي مدتي رها كند، به نحوي كه هيچ تصرفي بر آن نداشته باشد و شخص ديگري در اين مدت، ملك مورد نظر را تصرف نمايد، تعريف مزبور شامل اين مورد نخواهد بود؛ زيرا متصرف فعلي، مال را از تصرف متصرف سابق خارج نكرده، بلكه ملكي را كه قبلاً از تصرف وي خارج شده بود، تصرف كرده است.

 بررسي تصرف عدواني با رويكرد كيفري:

 ذيل مادۀ 690 قانون مجازات اسلامي عنصر قانوني جرم تصرف عدواني را تشكيل مي‌دهد.

در موضوع تصرف عدواني كيفري، قاضي موظف است پس از طرح شكايت برابر آئين دادرسي كيفري رسيدگي نمايد و علاوه بر مجازات مجرم، حسب مورد به رفع تصرف عدواني، حكم بدهد اين مادۀ قانوني (690) فقط دربارۀ اموال غيرمنقول است و اموال منقول را شامل نمي‌شود و در خصوص اموال منقول، همچنان بايد به قانون اصلاح قانون جلوگيري از تصرف عدواني مصوب 1352 استناد نمود. در رويكرد كيفري فقط احراز واقع لازم است و دادگاه پس از احراز اينكه تصرف فعلي مِن غير حق و عدواني است رأي صادر مي‌كند برخلاف رويكرد حقوقي كه براي صدور رأي سه موضوع، سبق تصرف مدعي، لحوق تصرف مشتكي عنه و عدوانی بودن تصرف او لازم است.

 عنصر مادي جرم تصرف عدواني:

1-  فعل مرتكب: جرم تصرف عدواني از جمله جرائمي است كه به صورت فعل مثبت خارجي تجلي مي‌يابد و ترك فعل نمي‌تواند عنصر مادي اين جرم را تشكيل دهد. پس فعل مثبت همان اقدام به تصرف املاك متعلق به ديگري است. 

2-  موضوع جرم: وجود مال غير منقول: يعني تصرف اموال منقول ديگران از شمول مقررات مربوط به تصرف عدواني كيفري خارج است.

3-  مال متعلق به غير: موضوع بايد مال متعلق به ديگري باشد و ديگري اعم است از شخصيت حقيقي و اگر كسي مال خود را موضوع اين اعمال قرار دهد جرم واقع نمي‌شود.

4-  نتيجۀ مجرمانه: جرم تصرف عدواني جرمي است مقيد و تحقق جرم منوط است به تصرف يا ذي حق معرفي كردن خود يا ديگري و يا اقدام به هر گونه تصرف عدواني، بنابراين اگر اعمالي صورت گيرد كه منجر به حصول چنين نتيجه‌اي نشود از مصداق جرم موضوع ذيل مادۀ 690 نخواهد بود.

 عنصر معنوي جرم تصرف عدواني:

 1- مرتكب بايد عالم به ماهيت غيرقانوني بودن عمل ارتكابي باشد.

2- مرتكب نه تنها بايد خواست و اراده ارتكاب عمل مجرمانه را داشته باشد، بلكه نتيجۀ حاصل از جرم را نيز بايد قصد نماید.

در صورت حصول شرايط مذكور در تبصرۀ 2 مادۀ 690 صدور قرار بازداشت موقت متصرف عدواني، الزامي است.

+ نوشته شده در  شنبه 1392/02/14ساعت 8:38  توسط رضا اشکانی  | 

 

تشكيلات دادگستري جمهوري اسلامي ايران

تشكيلات دادگستري جمهوري اسلامي ايران به دو نوع : مراجع قضائي عمومي و اختصاصي تقسيم مي شود . دادگستري مرجع رسمي تظلمات و شكايات است و تشكيل دادگاهها و تعيين صلاحيت آنها منوط به حكم قانون است .
محاكم عمومـي عبارتند از : دادسرا و دادگاههاي عمومي ، تجديد نظر و ديوانعالي كشور كه در كنار آن دادسراي ديوانعالي كشور به رياست دادستان كل كشور فعاليت دارد .
مراجع اختصاصي متعددند : محاكم نظامي شامل دادگاههاي نظامي 1 و 2 و دادسراي نظامي ، ديوان عدالت اداري ، دادسرا و دادگاه عالي انتظامي قضات و دادگاه ويژة روحانيت و مراجع قضائي تخصصي حرفه اي از آن جمله اند.
رئيس شعبة اول دادگاههاي عمومي در هر حوزة قضائي رئيس آن حوزة قضائي نيز مي باشد و با تصويب رئيس قوة قضائيه مي تواند به تعداد لازم معاون داشته باشد . وي به عنوان رئيس دادگستري شهرستان بر كلية دادگاههاي عمومي و انقلاب نظارت و رياست اداري دارد، در مركز استان رئيس كل دادگستري استان، رئيس كل دادگاههاي تجديدنظر و كيفري استان است و بر كليه دادگاههاي و دادسراها و دادگستري هاي حوزه آن استان نظارت و رياست اداري دارد. همچنين رئيس دادگستري هر حوزه بر دادسراي آن حوزه نظارت و رياست اداري دارد.
تحقيقات مقدماتي كليه جرائم برعهدة بازپرس مي باشد.
هرگاه تحقيق يا اقدامي در حوزة دادگاه ديگر لازم باشد يا اطلاعاتي از حوزة قضائي آن دادگاه بايد جمع آوري شود ، دادگاه رسيدگي كننده مي تواند با اعطاي نيابت قضائي از دادگاه آن حوزه انجام آن تحقيقات و اقدامات يا جمع آوري اطلاعات را بخواهد . دادگاهها برابر مقررات آئين دادرسي به پرونده ها رسيدگي مي كنند . پس از اعلام ختم دادرسي ، قاضي ظرف يك هفته مكلف به انشاء رأي مي باشد.

 bullet2.gifدادسرا و دادگاههاي عمومي و انقلاب :

در حوزه قضائي هر شهرستان يك دادسرا نيز در معيت دادگاههاي آن حوزه تشكيل مي گردد.
دادسرا كه عهده دار كشف جرم، تعقيب متهم به جرم، اقامه دعوي از جنبه حق الهي و حفظ حقوق عمومي و حدود اسلامي اجراي حكم و همچنين رسيدگي به امور حسبيه وفق ضوابط قانوني به رياست دادستان مي باشد و به تعداد لازم داديار، بازپرس و تشكيلات اداري خواهد داشت. اقدامات دادسرا در جرائمي كه جنبه خصوصي دارد با شكايت شاكي خصوصي شروع مي شود. در حوزة قضائي بخش، وظيفه دادستان را دادرس علي البدل برعهده دارد. رياست و نظارت بر ضابطين دادگستري از حيث وظايفي كه برعهده دارند نيز با دادستان است.
در هر حوزه قضائي دادگاهها به شعب حقوقي و جزائي تقسيم مي شوند. دادگاههاي حقوقي صرفاً به امور حقوقي و دادگاههاي جزائي فقط به امور كيفري رسيدگي مي نمايند. تخصيص شعبي از دادگاههاي حقوقي و كيفري براي رسيدگي به دعاوي حقوقي و جزائي خاص مانند امور خانوادگي و جرائم اطفال با رعايت مصالح و مقتضيات از وظايف و اختيارات رئيس قوه قضائيه است.
هر حوزه قضائي به تعداد لازم شعبه دادگاه، دادرس علي البدل، دفتر دادگاه، واحد ابلاغ و اجراي احكام و در صورت لزوم يك واحد ارشاد و معاضدت قضائي خواهد داشت و در صورت تعدد شعب، داراي دفتر كل رئيس خواهد بود.
تأسيس دادگاههاي عمومي در هر حوزه قضائي و تعيين قلمرو محلي و تعداد شعب مذكور به تشخيص رئيس قوه قضائيه است.

 bullet2.gifنحوه تشكيل دادگاههاي عمومي حقوقي و جزائي 

دادگاههاي عمومي حقوقي باحضور رئيس دادگاه و يا دادرس علي البدل تشكيل مي شود و تمام اقدامات و تحقيقات به وسيله رئيس دادگاه يا دادرس علي البدل انجام مي گردد و اتخاذ تصميم قضائي و انشاي رأي با قاضي دادگاه است. 

bullet4.gif دادگاههاي خانواده حتي‎‎المقدور باحضور مشاورقضائي زن كه داراي پايه قضائي است اقدام به‎رسيدگي نموده و نظر مشورتي آنان قبل از صدور حكم توسط رئيس دادگاه اخذ خواهدشد. 

bullet4.gif دادگاههاي عمومي جزائي و انقلاب با حضور رئيس دادگاه يا دادرس علي البدل و دادستان يا معاون او يا يكي از دادياران به تعيين دادستان تشكيل مي گردد و فقط به جرائم مندرج در كيفرخواست وفق قانون آئين دادرسي مربوط رسيدگي مي نمايد و انشاي رأي پس از استماع نظريات و مدافعات دادستان يا نماينده او وفق قانون برعهده قاضي دادگاه است.

 bullet2.gifصــلاحيت دادگاههاي انقلاب :

رسيدگي به جرائم مشروحة ذيل در صلاحيت دادگاه انقلاب است: 

bullet4.gif كليه جرائم عليه امنيت داخلي وخارجي كشور و محاربه يا افساد في الارض 
bullet4.gif توهين به مقام بنيانگذار جمهوري اسلامي ايران و مقــام معظـــم رهبري. 
bullet4.gif توطئه عليه جمهوري اسلامــي ايران يا اقـدام مسلحـانه و تــرور و تخريب مؤسسات به منظور مقابله با نظام. 
bullet4.gif جاسوسي به نفع اجانب. 
bullet4.gif كليه جرائم مربوط به قاچاق و مواد مخدر. 
bullet4.gif دعاوي مربوط به اصل 49 قانون اساسي.


احكام دادگاههاي عمومي و انقلاب جز در مواردي كه به موجب قانون قابل نقــــض و تجديد نظر است ، قطعي مي باشد .

 bullet2.gifمـــوارد تجديد نظر احكام :

در موارد ذيل آراء دادگاههاي عمومي و انقلاب اعم از حكم يا قرار نقض مي شود : 

bullet4.gif
 قاضي صادر كنندة رأي متوجه اشتباه رأي خود شود. 
bullet4.gif قاضي ديگري به اشتباه رأي صــادره پي ببرد به نــحوي كه اگر به قاضي صادركنندة رأي تذكر دهد ، متنبه گردد. 
bullet4.gif ثابت شود قاضي صــادر كنندة رأي صلاحيت رسيدگــي و انشــاء رأي نداشته است.

در موارد 1 و 2 ، مرجع تجديد نظر ، رأي را نقض و مستقلاً رسيدگي مي كند . در مورد سوم (( ايراد عدم صلاحيت قاضي )) مرجع تجديد نظر بدواً به ادعاي عدم صلاحيت مي پردازد و در صورت احراز عدم صلاحيت مجدداً رسيدگي مي نمايد.
علاوه بر اين تمهيدات ، محكوم عليه مي تواند ، احكام قطعيت يافتة هريك از دادگاهها را كه قابل درخواست تجديد نظر بوده ، از تاريخ ابلاغ حـكم تا يك ماه ، از دادستان كل كشور درخواست رسيدگي بنمايد . دادستان كل كشوردر صورتي كــه حكم را مخالف بيّــن شرع يا قانون تشخيــص دهد ، از ديوانـعالي كشــور درخواست نقض مي نمايد . ديوانعالي كشـور در صــورت نقض حكم ، رسيدگي را به دادگاه هم عرض ارجاع مي دهد . اين احتياط مقنن به لحاظ ضرورت اجتناب و ممانعت از احتمال وقوع اشتباه است.
آراء قابل تجديد نظر مانند احكام اعدام ، حبس بيش از 6 ماه ، شلاق ، حدود ، قصاص نفس ، مصادره و ضبط و استرداد اموال ، احكام بالاتر از يك ميليون ريال مي باشند. مهلت تجديدنظرخواهي براي ساكنين ايران 20 روز پس از ابلاغ دادنامه و براي محكوم عليه با اقامتگاه يا نشاني خارج از كشور 2 ماه است.
دادگاه بدوي مكلف است در رأي خود قابليت پژوهش خواهي رأي و مرجع تجديدنظر را اعلام نمايد.
همچنين مرجع تجديد نظر مي تواند در صورتي كه قاضي نخستين متوجه اشتباه خود شده باشد ، يا براي رسيدگي صلاحيت نداشته و يا قاضي ديگري متوجه اشتباه او شده باشد ، بدون تقاضاي ذينفع مجدداً به دعوي رسيدگي نمايد.
مرجع تجديد نظر در مواردي كه مجازات سنگين و با اهميتي نظيراعدام ، قطع عضو ، قصاص نفس ، مصادره يا استرداد اموال ، مجازات زندان بيش از ده سال و احكام راجع به نَسَب، وقف ، نكاح ، طلاق و احكامي كــه بهاي خواستــه بيش از 20 ميليون ريال باشد ، ديوانعالي كشور و در ساير موارد ، دادگاه تجديد نظر استان است.
تصميمات مراجع تجديد نظر با رأي حداقل دو نفر از سه نفر قضات متصدي ، معتبر است. در صورت وقوع اشتباه و يا مغايرتِ رأي بدوي با ضوابط شرعي يا قانوني ، رأي صادره نقض و در غير اين صورت ابرام مي شود.

 bullet2.gifاجــراي احـكام :

به
منظور اجراي احكام صادره از دادگاههاي عمومي ، اعم از كيفري يا حقوقي ، واحدِ اجراي احكام تشكيل مي گردد كه براساس قانون ، رئيس اين واحد ، معاون رئيس حوزة قضائي بوده و مي تواند به تعداد لازم معاون ، كارمند و مأمور در اختيارداشته باشد . اجراي احكام دادگاههاي عمومي و انقلاب به تشخيص قاضيِ صادر كنندة حـكم يا اجرائيه ، توســط ضابطين دادگستري انجام مي شود . به علاوه ، قاضي صادر كنندة حكم يا اجرا ئيه مي تواند ، در اجراي احكام خود نظارت نموده و حضور داشته باشد.

+ نوشته شده در  چهارشنبه 1390/08/04ساعت 14:3  توسط رضا اشکانی  |